Hormonale behandeling heeft weinig tot geen invloed op de stem bij transseksuele vrouwen. Een jammerlijke vaststelling, gezien dit een belangrijk element kan zijn in een vrouwelijke présence. Al zie je er nog zo overtuigend vrouwelijk uit, van zodra je begint te spreken kun je wel eens door de mand vallen als je stem nog te mannelijk klinkt. Zeker over de telefoon, gaat men iemand snel als mannelijk of vrouwelijk aanzien op basis van de stem. Sommigen hebben van nature reeds een behoorlijk vrouwelijk klinkende stem, anderen hebben minder geluk en dienen zich tot stemveranderende methodes te wenden. De belangrijkste zijn logopedie en stembandoperaties.

Logopedie
Komt hier op neer dat je met behulp van een logopedist(e) je stem op een andere manier gaat leren gebruiken, zodanig dat ze vrouwelijker gaat klinken. Het is een intensieve methode, die veel tijd en oefening vraagt, maar die wel degelijke en blijvende resultaten kan opleveren. De mogelijkheden zijn echter beperkt. Van een zware bass-stem, maakt men immers geen sopraan. Deze methode van stemmodificatie geniet de voorkeur. Voor wie de mogelijkheden van logopedie na verloop van tijd absoluut te beperkt zouden blijken, kan een stembandoperatie een alternatief vormen.

Of een stem vrouwelijk klinkt of mannelijk heeft met veel meer facetten te maken dan alleen maar stemhoogte. Onderstaande tekst geeft een idee van welke aspecten een rol spelen in de connotatie van een stem als mannelijk of vrouwelijk. De tekst is gebaseerd op een tekst van Melanie Anne Philips 'developing a female voice' http://heartcorps.com/journeys/voice.htm en werd reeds gepubliceerd in de Nieuwsbrieven van juli en oktober 1997 en januari 1998. Onderstaande info is geen medisch advies. Raadpleeg een logopedist(e) voor meer info!

• Stemhoogte

Wat hebben Marlène Dietrich, Martine Tanghe en Cher gemeenschappelijk? Ze hebben allen een zeer lage stem en zelfs lager in hoogte dan de meeste mannen. Maar moesten we enkel hun stem horen, zouden we ze nooit voor een mannenstem houden. En eigenlijk worden lage vrouwenstemmen als sexy beschouwd. Wanneer vrouwen lage stemmen hebben, worden zij niet als mannelijk beschouwd, maar eerder als pittig, karaktervol.
Dit komt omdat het verschil in stemhoogte tussen de gemiddelde mannelijke en vrouwelijke stem slechts een halve octaaf bedraagt! Het is dus niet de hoogte van een stem die er voor zorgt dat een stem vrouwelijk klinkt, maar wel de resonantie. Gezien iedereen op zijn minst een stembereik heeft van anderhalve octaaf en de meesten zelfs twee octaven, betekent dit dat er dus veel overlapping bestaat tussen mannelijke en vrouwelijke stemmen. Meer nog, het betekent ook dat slechts een klein percentage van de vrouwen een halve octaaf hoger kan dan een mannenstem en omgekeerd, dat slechts een klein percentage van de mannen lager kan dan een vrouwenstem.
Mijn stem is slechts twee tot drie noten hoger dan voorheen, maar hoe mijn stem klinkt is wel heel anders. Dit komt omdat het niet belangrijk is hoe hoog je spreekt, maar wel van waaruit je spreekt. Eens je je stem vanuit de juiste plaats kunt laten komen, is het van minder belang hoe ze klinkt. En de bonus hiervan is, -met het geheim van de resonantie dat we zullen ontdekken- dat je stem twee tot drie noten hoger zal klinken, hetgeen -bijna- geen pijn doet. Op naar het volgende item.

• Resonantie

Wat is resonantie? Stel je een orkest voor dat een stuk speelt. Stel je nu de instrumenten voor die dit stuk spelen, bijvoorbeeld een viool, een trompet en een hobo. Ze hebben allemaal een verschillende klank, hoewel ze dezelfde noot spelen. Dit komt omdat de toon die ze spelen anders 'gemoduleerd' is. Elk heeft zijn eigen unieke resonantie. In een trompet wordt de resonantie gevormd in het buizenwerk, in een viool in de kast van het instrument. Die kast is een kamer waarin het geluid kan vibreren of trillen, om al doende een complexe geluidsgolf te vormen.

Die kamer is als onze eigen 'stemkamer'. Mannen hebben een grotere kamer dan vrouwen. Dit is wat hun adamsappel groter maakt en hun stemmen een lagere resonantie geeft. Men kan dus zeggen dat mannen een hogere harmonie in hun stem kunnen bereiken. Een geluk dus voor mannen die als vrouw wensen te leven. De truc is nu om minder van je stem te gaan gebruiken. Je hebt en gebruikt het reeds. Het is dus niet iets dat je moet toevoegen, maar iets dat je moet onderdrukken. Het probleem is dat wanneer mannen hoog proberen te spreken, ze alle harmonie in hun stem gaan onderdrukken, wat dan meestal als resultaat geeft, een onnozel piepstemmetje. Laat ons eens experimenteren. Plaats de vinger van je ene hand bovenop je strottenhoofd (dit is het bovenste deel van je luchtpijp, waarin de stem wordt gevormd, of nog: boven je adamsappel). Plaats de vinger van je ander hand onder je adamsappel. Spreek nu hardop in je normale mannelijke stem. Je zult merken dat de boven -en onderkant van je strottenhoofd, bijna tegelijk vibreren wanneer je spreekt. Hou je vingers op dezelfde plaats en spreek nu op een zo hoog mogelijk toon. Je zult merken dat er bijna geen trilling is aan zowel boven- als onderkant van je strottenhoofd. De oefening die we zullen leren zal je in staat stellen een stem te vormen die enkel vibreert van aan de onderkant en niet de top van je adamsappel. Hierdoor zal je stemkamer in twee verdeeld worden, waardoor de laagste tonen zullen wegvallen en bijna exact hetzelfde toonbereik van een biologisch geboren vrouw overblijft.

Een oefening.
De vrouwelijke stem die ik ontdekte voelt alsof ze 'achter' mijn normale stem zat. Nadat ik ze een tijdje gebruikt had, vond ik dat er twee makkelijke manieren zijn om er bij te geraken, een plaats waar je stem meestal niet gaat terwijl je spreekt. De eerste weg is falsetto, of hoog spreken. De tweede is gorgelen.

• Falsetto
  Start door te spreken op je hoogst mogelijke stem. Wanneer je als Mickey Mouse klinkt, dan zit je goed. Laat die stem nu langzaam in hoogte dalen ZONDER JE STEM TE BREKEN. Als je stem breekt, zul je merken dat ze er weer aan de 'voorkant' uitkomt en gebruik je weer je volledige stemkamer. En dit is nu precies wat je niet wilt. Het punt dat je kan bereiken zonder je stem te breken, dat is waar je moet zijn! Je zult merken dat noch de bovenkant, noch de onderkant van je strottenhoofd veel vibreren of zelfs niet. Voor we bespreken wat we gaan doen eens je dit punt bereikt hebt, zullen we eerst eens kijken naar de tweede methode. Als je beide methodes probeert, kun je uitmaken welke methode jou best past, maar zul je er ook een beter idee van hebben van waar je je stem precies dient te krijgen.
  
• Gorgelen
  Probeer met je stem te gorgelen. Wanneer je dit doet, merk je dat je je keel opspant. Je zult merken dat je stem resoneert, vanuit precies dezelfde plaats als je laagst haalbare falsetto. Het verschil zit hem hierin, dat je bij deze methode wel de top en bodem van je strottenhoofd voelt vibreren.
  Het punt dat je nu dient te bereiken is het middelpunt tussen waar je je stem plaats om te gorgelen en het laagste falsetto dat je hebt. Sommigen doen om te oefenen graag cartoonfiguurtjes na. Als je een oude man of vrouwtje kunt nadoen, probeer dan te zeggen "The Q-38 Space modulator" of doe een gemene heks na. Zo zul je er heel dicht bij zitten.

De eerste keer dat ik deze stem vond was het dus per toeval en ik raakte er niet meer uit. Dus wanneer je deze oefeningen probeert en je nog niet fulltime als vrouw leeft, zorg er dan voor dat je een paar uur vrij hebt. Mocht je niet meer terug geraken, dan heb je wat tijd om je uit deze situatie te redden. Het komt er dus op neer dat je leert een deel van je spieren van je strottenhoofd te gebruiken, terwijl je een ander deel niet gebruikt. Het is een zware klus, een beetje te vergelijken met het afzonderlijk leren flapperen van je oren, of over je buik rondjes draaien met je ene hand en met de andere op je hoofd trommelen. Het vraagt veel oefening en geduld!

Oefen echter niet te veel in het begin. Eens je die stem vindt, is het een danig magische ervaring dat je misschien wel niet terug wilt. Maar je zult merken dat wanneer je enkel de laagste set spieren gebruikt om al het werk te doen, dit vlug tot heesheid of een schorre stem zal leiden. Dit is het moment dat je het beter wat rustiger aan begint te doen. Ik ondervond dat gedurende mijn eerste week van experimenteren, ik het slechts een halfuurtje kon volhouden alvorens ik hees werd. Ik had er ongeveer zes maanden voor nodig om mijn stem volledig te ontwikkelen en ik ze gedurende een ganse dag kon gebruiken. Daarna duurde het nog zes maanden voor ik de luidsterkte en het dynamisch bereik van mijn stem op punt had. Maar het kwam er vooral met oefening en geduld.
Ik veronderstel dat die andere spieren boven je strottenhoofd zullen verdwijnen, wanneer je ze helemaal niet meer gebruikt. Voor diegenen die regelmatig switchen van stem, denk ik niet dat dit gebeurt. Net als ik, na vier jaar kan ik nog steeds mijn oude stem terug oproepen wanneer dat moet, bijvoorbeeld wanneer ik aan een vriend moet demonstreren dat dit kan.
Dus probeer het niet te forceren, ik ben geen dokter, ik kan je niet exact vertellen wat er fysisch gebeurt, noch kan ik je garanderen dat je geen problemen zult hebben. Ik kan enkel zeggen dat ik deze stem reeds vier jaar gebruik, zonder nevenverschijnselen.

Dynamisch bereik

Toen ik in het begin mijn nieuwe vrouwelijke stem gebruikte, waren de spieren van mijn stemkamer nog niet voldoende ontwikkeld, zodat ik enkel een heel monotoon geluid kon uitbrengen. Het duurde een zestal maanden vooraleer ik een goed dynamisch bereik haalde.
Zoals ik reeds eerder vermeldde, is dynamisch bereik het verschil tussen de hoogste en de laagste tonen van klanken die in een conversatie gebruikt worden. Vrouwen gebruiken dit bereik om bepaalde zaken te benadrukken. Het geeft een extra betekenis aan de woorden, die de normale definitie van dat woord overstijgt, wanneer die woorden op een bepaalde manier beklemtoond worden. Mannen gebruiken hiervoor een andere techniek. Ze gaan luider of stiller spreken wanneer ze iets willen benadrukken, zonder dat er veel verschil in toon aan te pas komt. Dit is hun manier om dingen te benadrukken of duidelijk te maken. In tegenstelling tot vrouwen dus, verandert wel de luidsterkte van wat gezegd wordt, maar niet de toon. Dit is het wezenlijke verschil in spreekpatronen en een sleutelbegrip in het herkennen van een stem als mannelijk of vrouwelijk.

Een ander aspect van dynamisch bereik is het 'toonladderfenomeen'. Wat ik hiermee bedoel is dat van alle woorden die een vrouw gebruikt in een zin, er geen enkel op dezelfde hoogte wordt uitgesproken. Dit is wat een vrouwenstem dat zingende effect geeft. En eigenlijk kun je zeggen dat ze ZINGEN. Soms gaat het van hoog naar laag, wat dan een samenzwerende indruk geeft, of het gaat van laag naar hoog, wat dan meer het emotionele erin weergeeft.

Spreken in toonladders wordt het best geleerd door te luisteren naar anderen. Net als dynamisch bereik is het een kwestie van oefenen, veel meer dan een kwestie van aanleg of niet. Dynamisch bereik is dus meer een mannelijk/vrouwelijk item, dan een man/vrouw. Hoe het te leren wordt duidelijk in het volgende punt.

Uitspraak

Hiermee wordt bedoeld, de vorm waarin woorden in een zin worden geplaatst, op welke manier ze gebruikt worden. Mannen hebben de neiging hun woorden nogal hoekig en afgevlakt te gebruiken, alsof ze de woorden uit hun mond stuwen. Vrouwen zijn meer begaan met de bedoeling van een woord, zowel als met de context. Die context gaan ze meer op een vloeiende, vlotte manier naar voren brengen, ze ronden de woorden meer af, waardoor hun uitspraak minder hoekig klinkt. Een mooi voorbeeld hiervan kun je vinden als je de video's van Whoopy Goldbergs Stand up comedy huurt, of de film 'Valley Girls'. Beiden zijn een mooie illustratie van het zogenaamde 'vrouwelijke dialect'.

Het is een wat overdreven voorbeeld, maar het is zeker goed om in het begin wat extreem te doen en dan langzaam wat te minderen. Op deze manier leren spreken brengt ongemak met zich mee, misschien ook wat schaamte.

Het vraagt telkens aanpassing en oefening. Maar als je van in het begin reeds op een extreme manier gaat spreken, zul je wel automatisch wat afzwakken en op die manier raak je ook makkelijker waar je dient te zijn, nl. bij de uitspraak van de hedendaagse vrouw.

Ik had het hierboven al over het 'vrouwelijke dialect'. Dat is iets universeels, dat in elke taal en cultuur terug te vinden is. Nochtans is het niet iets dat gedefinieerd is, in tegendeel, het is zelfs zeer flexibel. Vrouwen leven niet met één rol, maar met vele, zoals die van vrouw, moeder, echtgenote, carrièrevrouw.... Afhankelijk van de rol waarin zij zich bevindt, zal zij een andere uitspraak hanteren, zonder dat typisch vrouwelijke erin te verliezen.
Ze gebruikt dezelfde instrumenten, maar met een andere beklemtoning. De stem die ik bijvoorbeeld gebruik op mijn werk verschilt van die ik gebruik met mijn vriend.
Dus probeer je niet vast te pinnen op die ene stem die je past, maar experimenteer ermee, speel met variaties op het thema...

Woordenschat

Sommige woorden zijn meer mannelijk of vrouwelijk dan andere. Dit is deels te wijten aan de meer hoekige mannelijke uitspraak. Om een voorbeeld te geven: een man 'wil' meestal iets, terwijl een vrouw over het algemeen 'iets zou willen'.

Wil slaat meestal op een 'tekort aan iets' een recht om te hebben. Dit hangt nauw samen met een meer agressieve uitspraak. 'Zou willen' daarentegen impliceert eerder 'een voorkeur' en klinkt heel wat vriendelijker.
Mannen zeggen "ik wil een koffie", terwijl vrouwen dit zouden vertalen als "ik zou een koffie willen". Merk je het verschil?

Zelf had ik een dergelijke ervaring toen ik aan een film meewerkte als directeur fotografie. Het was mijn eerste job als vrouw en de richtlijnen die ik de ploeg gaf werden maar niet uitgevoerd. Alles ging te traag en tegen de avond zaten we flink wat achter op schema. Toen ik naar huis reed en erover nadacht wat er aan schortte, ging er me plots een lichtje op. Mijn richtlijnen kwamen teveel over als bevelen en niet als dingen die ik verlangde. De volgende dag pakte ik het heel anders aan. Ik vertaalde mijn richtlijnen als hetgeen ik zou willen dat gebeurde. Alle werknemers keken me verbaasd aan, maar wonder boven wonder, het ging drie keer zo vlot als de dag voordien!

Een ander punt is het laten inéén vloeien van woorden. Zoals je zou zeggen: "Ik zou naar de winkel moeten", wordt dit al snel: "'k zou na de winkel moeten". Doe dit niet, het is geen correct taalgebruik, het is meer een voorbeeld van krachttaal en duidt meer op een noodzaak. Als je vrouwelijk wil klinken, vermijdt dan dit samentrekken van woorden.

Grammatica

Dit gaat over de structuur van zinnen. Als we terugdenken aan krachttaal, denken we eerder aan mannen. Zij worden verondersteld assertief te zijn in onze maatschappij, vrouwen eerder onderdanig.
Mannen zouden zeggen dat ze 'iets gaan doen', vrouwen dat ze 'er aan denken iets te doen'.
Nu gebruik ik de termen man en vrouw, omdat dat de twee klassen zijn waarin mensen in onze maatschappij worden onderverdeeld. Maar het is echt meer een kwestie van mannelijk of vrouwelijk. Dit artikel gaat niet over het doorbreken van stereotypes, maar over een stereotype worden! Eens je er een bent, geloof me vrij, je zult genoeg redenen vinden om ze te breken.

Maar eerst moet je tot het extreme gaan, om dan geleidelijk aan te kunnen afzwakken. Onthoud echter goed dat er geen enkele vrouw is die al deze dingen doet. Maar door overal op te letten en al deze zaken te gebruiken met een bepaalde regelmaat en in verschillende combinaties, zul je over een vrouwelijk spreekpatroon beschikken dat veel meer binnen vrouwelijke marges valt dan dat het nu wellicht het geval is.

Lichaamstaal

Dit is gewoonweg de manier waarop je met je lichaam beweegt wanneer je spreekt. Het één ondersteunt het andere. Als een vrouwelijke stem als een lied klinkt, dan is de beweging er één als een dans. Wanneer je het lied en de dans bijeen ziet, dan lijkt dit als een perfecte harmonie.
Het interessante hieraan is dat ze elkaar beïnvloeden. Probeer eens iets te zeggen wanneer je absoluut stil staat of geen grimassen trekt. Spreek daarna eens terwijl je wijde gebaren maakt. Je zult een verschil in je stem horen, enkel en alleen omdat je beweegt.

Veel mensen die van geslacht veranderen worden nerveus als ze moeten telefoneren. Dit zorgt ervoor dat ze er fysisch gespannen bijzitten, waardoor ze wat onzeker klinken en iets in hun stem hen verraadt. Maar als je in gedachten aan ritme denkt of mee beweegt, zal je stem automatisch volgen. Zelfs aan de telefoon zul je vrouwelijk klinken en zelfs meer menselijk.

Zo, dit is wat ik van mijn persoonlijke ervaringen kan meegeven. Ik hoop dat je er iets aan zult hebben. Veel geluk aan allen en mijn beste wensen voor de toekomst (hier eindigt de tekst die wij overnamen van Melanie Anne Philips).

Stembandoperatie

Wanneer logopedie niet de verhoopte stemverandering oplevert kan een stembandoperatie eventueel soelaas bieden. Helaas zijn niet alle ingrepen even succesvol. Er bestaan verschillende technieken om de stem operatief te wijzigen. De meest toegepaste is de zogenaamde C.T.A. (crico thyroid approximation). Via operatieve weg wordt het schildkraakbeen (adamsappel) tegen het cricoid kraakbeen dat eronder ligt, geduwd. De 2 kraakbeenderen worden dan aan elkaar vastgehecht met behulp van draadjes. De stembanden worden hierdoor opgespannen waardoor de stem hoger gaat klinken. Dit gebeurt via een kleine insnijding in de hals en kan onder volledige of lokale verdoving. De ingreep is omkeerbaar, maar is echter niet zonder gevaar.
Wat kunnen de resultaten van dergelijke ingreep zijn? De normale spreekfrequentie wordt meestal verhoogd, wat echter niet betekent dat de hoogste frequentie die men voordien met de stem kon bereiken wordt verhoogd. Het is daarentegen wel zo dat de laagste tonen die men voordien kon halen, nu niet meer bereikt kunnen worden. Met andere woorden, het gehele stembandbereik wordt niet omhoog getrokken, maar wel verminderd in bereik. De stem kan hierdoor best wel wat vrouwelijker (want hoger) klinken, stemhoogte is echter niet de enige component die ervoor zorgt dat een stem vrouwelijk klinkt (zie supra). De resonantie bijvoorbeeld waarmee een stem trilt verandert niet door deze ingreep. Vaak resulteert deze ingreep in het tot stand komen van een stem waarin weinig stemklank zit, de stem klinkt eentonig zonder veel variatie. Het resultaat kan ook geleidelijk aan terug verdwijnen, waardoor de stem als voorheen gaat klinken, of kan in de slechtste gevallen nog minder goed klinken dan preoperatief.

Veel is afhankelijk van de dikte van de stembanden. De meest acceptabele resultaten worden bereikt bij dunnere stembanden. Dikkere mag je nog zoveel opspannen als je wilt, veel hoger zal een stem hierdoor niet klinken (te vergelijken met de dikste snaar van een gitaar, je kunt die wel opspannen, doch je zult er nooit eenzelfde toonhoogte mee kunnen behalen als die van de fijnste snaar). Meer info bij de phoniater.

Meer info o.m.op: http://www.annelawrence.com/voicesurgery.html